ΚΕΔΕ και τοπική αυτοδιοίκηση: Ο νέος Κώδικας, ένας γύρος εκλογών και το κενό των 2,36 δισ. ευρώ

Σύνταξη EllasNews · Δημοσίευση: 11/11/2026, 16:12

Ανάλυση / Οδηγός EllasNews

Η τοπική αυτοδιοίκηση περνά μέσα σε δύο μήνες τη μεγαλύτερη θεσμική αναδιάταξη από τον «Καλλικράτη». Με τον νόμο 5314/2026 («Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης», ΦΕΚ Α΄ 103/29.06.2026), ο κώδικας του νόμου 3852/2010 αντικαθίσταται από ένα ενιαίο νομοθέτημα 774 άρθρων, ενώ το ετήσιο συνέδριο της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ), που ολοκληρώθηκε στις 7 Νοεμβρίου 2026 στην Καλαμάτα, έβαλε την εφαρμογή του στο επίκεντρο: τρία ψηφίσματα, έντονη αντιπαράθεση για τα οικονομικά δεδομένα και μια σειρά κυβερνητικών δεσμεύσεων συνολικού ύψους εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ. Αυτός ο οδηγός συνοψίζει τι αλλάζει, πότε ισχύει, τι ζητούν οι δήμοι και πού εντοπίζονται οι εκκρεμότητες.

Από τον Καλλικράτη στον ν. 5314/2026: τι κωδικοποιήθηκε και γιατί

Ο νόμος 3852/2010 («Καλλικράτης», ΦΕΚ Α΄ 87) είχε μπει σε φάση συνεχούς επιδιόρθωσης μόλις δεκαπέντε και πλέον χρόνια μετά την ψήφισή του. Σύμφωνα με τον υπουργό Εσωτερικών Θεόδωρο Λιβάνιο, το κρατούμενο πλαίσιο είχε καταστεί «δαιδαλώδες» — ένα μόνο άρθρο δέχθηκε τόσες αλλαγές ώστε η μέση απόσταση μεταξύ δύο τροποποιήσεων υπολογιζόταν σε έντεκα μήνες, ενώ διατάξεις που βασίζονταν ακόμη σε Βασιλικό Διάταγμα του 1958 δεν είχαν ποτέ ενσωματωθεί στο προηγούμενο κώδικα. Ο νέος Κώδικας συγκεντρώνει 774 άρθρα σε ένα νομοθέτημα και αντικαθιστά εκατοντάδες διάσπαρτες διατάξεις· η πορεία του νομοσχεδίου στη Βουλή έχει ήδη καταγραφεί στο ρεπορτάζ μας για την κατάθεσή του.

Η φιλοσοφία του, όπως περιγράφεται στη συνοδευτική αιτιολογική έκθεση, είναι κωδικοποίηση και όχι απλώς αναδιατύπωση: ενιαία ενσωμάτωση της διοικητικής δομής των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης (Ο.Τ.Α.) όπως διαμορφώθηκε μετά τον Καλλικράτη, τεκμήριο αρμοδιότητας υπέρ των αιρετών συλλογικών οργάνων διοίκησης (δημοτικών και περιφερειακών συμβουλίων), κωδικοποίηση σε ενιαία βάση των κανόνων συγκρότησης του προεδρείου και της δημοτικής ή περιφερειακής επιτροπής, καθώς και ενιαίοι κανόνες για όλα τα νομικά πρόσωπα της αυτοδιοίκησης. Το νομοσχέδιο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση τον Μάιο του 2026, κατατέθηκε στη Βουλή τον Ιούνιο, ψηφίστηκε κατά πλειοψηφία στο τέλος του ίδιου μήνα και δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ στις 29 Ιουνίου 2026, όπως καταγράφει η νομοθετική επικαιρότητα.

Ένας γύρος εκλογών και το κατώφλι του 42%+1: το νέο εκλογικό σύστημα

Η πιο μετρήσιμη αλλαγή για τον πολίτη είναι ότι οι δημοτικές και περιφερειακές εκλογές περνούν σε έναν μοναδικό γύρο. Το σύστημα των δύο γύρων καταργείται, όπως είχαμε γράψει όταν ψηφίστηκε η ρύθμιση, και αντικαθίσταται από σύστημα ενισχυμένης αναλογικής με δύο στάδια καταμέτρησης: ο συνδυασμός που θα ξεπεράσει το κλιμάκιο του 42% και μία ψήφο κερδίζει τα τρία πέμπτα των εδρών· αν το κλιμάκιο δεν συμπληρωθεί ούτε στη δεύτερη καταμέτρηση, οι έδρες κατανέμονται με απλή αναλογική, σύμφωνα με την αποτύπωση των ρυθμίσεων από τα μέσα που παρακολούθησαν την ψήφιση του Κώδικα. Το επιχείρημα του υπουργείου ήταν η πτώση της συμμετοχής στον δεύτερο γύρο: «φτάσαμε σε σημείο αυτός που κερδίζει στις εκλογές να παίρνει λιγότερες ψήφους από αυτές που πήρε ο αντίπαλός του στον α΄ γύρο», ανέφερε ο ίδιος ο υπουργός.

Ο Κώδικας εισάγει και την ηλεκτρονική ψηφοφορία, με ισχύ από τις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028. Η διαδικασία είναι προαιρετική και παράλληλη με την κάλπη: εγγραφή σε ειδικούς καταλόγους μέσω του gov.gr με τους κωδικούς Taxisnet και επιβεβαίωση με κωδικούς μιας χρήσης (OTP), ψηφίδωση σε ειδικά εκλογικά τμήματα ηλεκτρονικής ψήφου που λειτουργούν εφόσον έχουν εγγραφεί τουλάχιστον τριάντα εκλογείς ανά δήμο. Η θεσμική θωράκιση προβλέπει επιτροπή αξιολόγησης με πανεπιστημιακούς του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του ΕΚΠΑ και του Πανεπιστημίου Πειραιά, καθώς και πενταμελή εφορευτική επιτροπή με συμμετοχή μελών των ανώτατων δικαστηρίων.

Τα συμβουλευτικά δημοψηφίσματα των δήμων γίνονται πλέον αποκλειστικά ηλεκτρονικά, για ζητήματα αποκλειστικής αρμοδιότητάς τους, εκτός θεμάτων δημοσιονομικής διαχείρισης, τελών ή διοικητικών ορίων, με εγγυήσεις εγκυρότητας: απαγορεύονται κατά την προεκλογική περίοδο εθνικών ή ευρωπαϊκών εκλογών και το ίδιο έτος με τις αυτοδιοικητικές εκλογές, ενώ για έγκυρο αποτέλεσμα απαιτείται συμμετοχή τουλάχιστον 30% των εγγεγραμμένων ή 50% όσων ψήφισαν στην τελευταία αναμέτρηση. Παράλληλα θεσπίζονται συμβούλια νέων σε δήμους άνω των 2.000 κατοίκων, με μέλη έως 29 ετών, ηλεκτρονική εκλογή δύο φορές ανά δημοτική περίοδο και θητεία τριάντα μηνών, με δικαίωμα λόγου στις συνεδριάσεις των δημοτικών συμβουλίων.

Νομικά πρόσωπα, εποπτεία και η προθεσμία της 1ης Ιανουαρίου 2027

Το δεύτερο μεγάλο μέτωπο του νέου Κώδικα είναι η οργάνωση και η εποπτεία των νομικών προσώπων της αυτοδιοίκησης. Οι κανόνες συγκρότησης, ανθρώπινου δυναμικού, οικονομικής διοίκησης και ελέγχου γίνονται ενιαίοι για όλα τα νομικά πρόσωπα δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου, εφαρμόζεται χωρίς εξαιρέσεις το ενιαίο σύστημα προσλήψεων του νόμου 4765/2021, και ρητά ορίζεται ποιες κατηγορίες νομικών προσώπων δεν θεωρούνται «φορείς» τοπικής αυτοδιοίκησης ακόμη κι αν σε αυτά συμμετέχουν δήμοι ή η ΚΕΔΕ. Η Υπηρεσία Γενικής Εποπτείας των Ο.Τ.Α. αναλαμβάνει τον συντονισμένο έλεγχο νομιμότητας, στο πλαίσιο του ανασχεδιασμένου συστήματος εποπτείας.

Το πιο χρονικά κρίσιμο σημείο για τους δήμους είναι η 1η Ιανουαρίου 2027: τα νομικά πρόσωπα που δεν θα έχουν έως τότε λυθεί, συγχωνευτεί ή μετατραπεί σε αναπτυξιακούς οργανισμούς λύνονται αυτοδίκαια. Οι αρμοδιότητές τους δεν μεταφέρονται σε όργανα της κεντρικής εξουσίας, αλλά εξακολουθούν να ασκούνται από νομικό πρόσωπο υπό την εποπτεία του ίδιου δήμου ή περιφέρειας. Για κάθε δήμο προβλέπεται συγκεκριμένος αριθμός μονομετοχικών αναπτυξιακών οργανισμών ανάλογα με τον πληθυσμό, ενώ κάθε δήμος μπορεί επιπλέον να συμμετέχει σε έναν αναπτυξιακό οργανισμό — ρύθμιση που από την διαβούλευση προκάλεσε τη δική της συζήτηση για τους αναπτυξιακούς οργανισμούς και τις ΔΕΥΑ.

Καλαμάτα, 5–7 Νοεμβρίου: το κενό των 2,36 δισ. ευρώ στον χάρτη των διεκδικήσεων

Το ετήσιο τακτικό συνέδριο της ΚΕΔΕ στην Καλαμάτα ήταν, όπως είχαμε γράψει στην έναρξη των εργασιών του, το πρώτο μεγάλο πολιτικό τεστ για την εφαρμογή του Κώδικα. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης προσήλθε στο συνέδριο και μίλησε στους δημάρχους, ενώ, όπως μετέδωσε το ρεπορτάζ, ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ Λάζαρος Κυρίζογλου του προσέφερε ένα συμβολικό δώρο: τον πρώτο νόμο περί συστάσεως των Δήμων, όπως εκδόθηκε από το Εθνικό Τυπογραφείο το 1834. Η ΚΕΔΕ σημείωνε, με την ευκαιρία αυτή, ότι έχουν περάσει πολλά χρόνια από την τελευταία φορά που πρωθυπουργός παρευρέθηκε σε συνέδριο των δημάρχων της χώρας.

Στο οικονομικό μέτωπο η εικόνα που σκιαγράφησε το συνέδριο ήταν σκληρή: σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε η Ένωση, η ετήσια χρηματοδότηση των δήμων μέσω των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων φτάνει τα 3,04 δισ. ευρώ, αφήνοντας ανοιχτό χρηματοδοτικό κενό 2,36 δισ. ευρώ σε σχέση με τις ετήσιες ανάγκες που συνόψισε η ΚΕΔΕ. Στον χάρτη των διεκδικήσεων μπήκαν η σταδιακή απόδοση του 7% των καθαρών εσόδων του κρατικού προϋπολογισμού εντός της επόμενης πενταετίας, τριετές πρόγραμμα συνολικά 35.000 προσλήψεων μόνιμου προσωπικού με απλουστευμένες διαδικασίες μέσω ΑΣΕΠ και κίνητρα για τη στελέχωση των μικρών ορεινών και νησιωτικών δήμων, η κατάργηση του τέλους ταφής, η ενεργειακή αυτονομία και η στήριξη των ΔΕΥΑ, ειδικό σχέδιο για την ορεινή Ελλάδα, η κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων και η θεσμοθέτηση Μητροπολιτικής Αυτοδιοίκησης για την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, καθώς και κατοχύρωση στη Συνταγματική Αναθεώρηση της αρχής ότι κάθε νέα αρμοδιότητα συνοδεύεται από τους αναγκαίους πόρους.

Το συνέδριο ολοκληρώθηκε με τρία διαφορετικά ψηφίσματα και έντονη αντιπαράθεση: το ψήφισμα της παράταξης «Σύγχρονοι Ισχυροί Δήμοι», με επικεφαλής τον πρόεδρο της ΚΕΔΕ, συγκέντρωσε 213 ψήφους (63%) έναντι 111 του ψηφίσματος που υποστήριζε ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας, ο οποίος κατήγγειλε αποκλίσεις στην καταμέτρηση και ζήτησε ονομαστική ψηφοφορία — αίτημα που δεν έγινε δεκτό από το προεδρείο. Η διαδικασία τελικά συνεχίστηκε με τη συμμετοχή 338 συνέδρων, σύμφωνα με την αναλυτική αποτύπωση του ΕΡΤ. Το αδιέξοδο απέδειξε ότι η εφαρμογή του νέου θεσμικού πλαισίου συζητείται έντονα όχι μόνο μεταξύ κεντρικής εξουσίας και δήμων, αλλά και εντός της ίδιας της αυτοδιοίκησης.

Τι ανακοίνωσε η κυβέρνηση — και πού μένει εκκρεμότητα

Στο συνέδριο η κυβέρνηση ανακοίνωσε οκτώ παρεμβάσεις, όπως τις κατέγραψε το ρεπορτάζ του ΤΟ ΒΗΜΑ: άμεση πίστωση 300 εκατ. ευρώ από τον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης (Ε.Ο.Α.Ν.) για έργα ανακύκλωσης και προμήθεια εξοπλισμού, 240 εκατ. ευρώ εντός Νοεμβρίου για την αποπληρωμή ληξιπρόθεσμων οφειλών των δήμων προς τους παρόχους ενέργειας, αύξηση του τέλους παρεπιδημούντων από 0,75% σε 1% με τα πρόσθετα έσοδα ως πόρο της αυτοδιοίκησης, διπλασιασμός της ετήσιας κρατικής επιχορήγησης για τη συντήρηση των σχολικών κτιρίων, πρόσθετα 200 εκατ. ευρώ ετησίως για την εσωτερική οδοποιία μέσω ειδικού τέλους μετά την ομαλοποίηση της αγοράς καυσίμων, επιπλέον 50 εκατ. ευρώ για προμήθεια μπαταριών με στόχο την αυτοκατανάλωση από τοπικές ΑΠΕ, ρύθμιση σε συνεργασία με τη ΔΕΗ για τα εναπομείναντα χρέη έως 60 εκατ. ευρώ και, τέλος, ειδικό τιμολόγιο ηλεκτρικής ενέργειας για τους δήμους που θα δρομολογηθεί όταν αποκλιμακωθεί η ένταση στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Ο υπουργός Εσωτερικών ανακοίνωσε επιπλέον διάλογο με την ΚΕΔΕ και τους δήμους για την επέκταση της μοριοδότησης της εντοπιότητας στις μόνιμες προσλήψεις, που σήμερα εφαρμόζεται στους ορεινούς και νησιωτικούς δήμους — χαρακτηριστικά ανέφερε ως παράδειγμα τη διαφοροποίηση μεταξύ δημοτικών ενοτήτων στον δήμο Πυλαίας–Χορτιάτη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθεσε, την τελευταία επταετία έχουν εγκριθεί περίπου 20.000 θέσεις εργασίας για την αυτοδιοίκηση, εκ των οποίων 9.000 μόνιμες για τους παιδικούς σταθμούς. Η αντιπολίτευση όμως μετρά το ίδιο τρίμηνο με άλλη μονάδα: ο κ. Ανδρουλάκης ανέφερε ότι η αυτοδιοίκηση λαμβάνει μόλις το 3,4% του κρατικού προϋπολογισμού, έναντι 15% στην Ισπανία, 17% στην Πορτογαλία και 20% στη Γαλλία, και κατήγγειλε παρακράτηση έως 60% των εσόδων που δικαιούνται οι δήμοι, προτείνοντας μεταξύ άλλων απόδοση μέρους του τέλους ανθεκτικότητας στην κλιματική κρίση απευθείας στους δήμους και δημιουργία Ταμείου Περιφερειακής Ανθεκτικότητας για αντιπλημμυρικά έργα και αντιπυρική προστασία. Ο υπουργός απέρριψε το ζητούμενο της πιλοτικής απόδοσης εσόδων με το επιχείρημα ότι θα δημιουργούσε τεράστια ασυμμετρία μεταξύ δήμων: με το παράδειγμά του, τα έσοδα της Γλυφάδας θα πήγαιναν από 12,8 σε 50 εκατ. ευρώ, ενώ του Αγρινίου θα πέφτουν από 20 σε 12 εκατ.

Τι σημαίνει στην πράξη: ορόσημα και ανοιχτά ζητήματα εφαρμογής

Για τον πολίτη, τα βασικά ορόσημα είναι τρία. Πρώτον η 29η Ιουνίου 2026, η δημοσίευση του νόμου στο ΦΕΚ, με τις μεταβατικές διατάξεις να δίνουν χρόνο προσαρμογής στις υπηρεσίες. Δεύτερον η 1η Ιανουαρίου 2027, οπότε τα νομικά πρόσωπα των δήμων πρέπει να έχουν ολοκληρώσει τη μετατροπή ή συγχώνευσή τους σε αναπτυξιακούς οργανισμούς, αν δεν επιλέξουν τη διάλυσή τους. Τρίτον οι αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028, οι πρώτες με μοναδικό γύρο και προαιρετική ηλεκτρονική ψήφο, με τις εγγραφές των εκλογέων να γίνονται μέσω του gov.gr. Στην καθημερινότητα των διοικήσεων έρχονται ήδη σειρά διοικητικών προσαρμογών (ενιαίοι κανόνες δημοσιότητας, ηλεκτρονική δημοσίευση αποφάσεων, ενοποιημένοι κανόνες για τα νομικά πρόσωπα), ενώ παράλληλα προωθείται ο ψηφιακός εκσυγχρονισμός των δομών εξυπηρέτησης, με τα Κέντρα Εξυπηρέτησης Πολιτών να περιλαμβάνονται στην ίδια ατζέντα, όπως κατέγραψε ρεπορτάζ για την αναβάθμιση των ΚΕΠ σε συνδυασμό με τον νέο Κώδικα.

Το μεγαλύτερο ανοιχτό ζήτημα παραμένει όμως το χρηματοδοτικό. Η κυβέρνηση προχωρά σε συγκεκριμένες, μετρούμενες ενισχύσεις σε μεμονωμένους πόρους, η αντιπολίτευση ζητά θεσμική αναδιανομή και η ΚΕΔΕ έχει ήδη αναλάβει την ενημέρωση των αιρετών και των υπηρεσιακών στελεχών για τον νέο Κώδικα, με ενημερωτικές δράσεις που είχαν ανακοινωθεί ήδη από τον Σεπτέμβριο. Αν η εφαρμογή θα αποδώσει όσα υπόσχεται η κωδικοποίηση θα κριθεί σε δύο κρίσιμα σημεία: αν οι δήμοι καταφέρουν να συστήσουν τους αναπτυξιακούς οργανισμούς χωρίς διακοπή της υπηρεσιακής συνέχειας, και αν το χρηματοδοτικό κενό που επισημάνθηκε στην Καλαμάτα κλείσει με μόνιμους πόρους — ή αν η ίδια χαρτογράφηση των διεκδικήσεων θα ξαναδεί το φως τον επόμενο Νοέμβριο.

Πηγές

• Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ν. 5314/2026, ΦΕΚ Α΄ 103/29.06.2026): kodiko.gr — πλήρες κωδικοποιημένο κείμενο, e-nomothesia.gr — «Δημοσιεύθηκε ο νόμος 5314/2026»
• Αιτιολογική έκθεση της κατάθεσης: e-forologia.gr — «Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης: Κατατέθηκε στη Βουλή»
• Ψήφιση και αλλαγές στο εκλογικό σύστημα: e-peiraias.gr — «Ψηφίστηκε ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης», xpress-news.gr — «Δημοσιεύτηκε ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης»
• Ηλεκτρονική ψήφος, δημοψηφίσματα, συμβούλια νέων: ΤΑ ΝΕΑ — «Ηλεκτρονική ψήφος, δημοψηφίσματα, συμβούλια νέων»
• Συνέδριο ΚΕΔΕ Καλαμάτα, ψηφίσματα και αντιπαράθεση: ertnews.gr, kede.gr — επίσημη σελίδα συνεδρίου
• Χρηματοδοτικό κενό και χάρτης διεκδικήσεων: ertnews.gr — «Χρηματοδοτικό κενό 2,36 δισ. ευρώ στους Δήμους»
• Μέτρα Μητσοτάκη, δεσμεύσεις Ανδρουλάκη, ανακοινώσεις Λιβάνιου: ΤΟ ΒΗΜΑ — «Έξι μέτρα στήριξης των Δήμων», ΤΟ ΒΗΜΑ — Ανδρουλάκης και οι 5 δεσμεύσεις, ΤΟ ΒΗΜΑ — «Επέκταση της μοριοδότησης εντοπιότητας»